​Gramofon podłącza się do zestawu stereo przez wejście PHONO we wzmacniaczu albo przez zewnętrzny przedwzmacniacz gramofonowy podłączony do wejścia liniowego. Przedwzmacniacz jest potrzebny zawsze, gdy wzmacniacz nie ma wejścia PHONO, a gramofon nie ma wbudowanego stopnia korekcyjnego. Poniżej opisano, jak to sprawdzić, jak podłączyć sprzęt krok po kroku i jakich błędów unikać.

Spis treści

1. Czym jest przedwzmacniacz gramofonowy?
2. Kiedy przedwzmacniacz jest potrzebny, a kiedy nie?
3. Jak sprawdzić, czy wzmacniacz ma wejście PHONO?
4. Jak podłączyć gramofon krok po kroku?
5. Wkładka MM czy MC: jaki przedwzmacniacz wybrać?
6. Najczęstsze błędy przy podłączaniu gramofonu
7. Najczęściej zadawane pytania
8. Najważniejsze wnioski

Czym jest przedwzmacniacz gramofonowy?

Przedwzmacniacz gramofonowy to urządzenie, które wzmacnia bardzo słaby sygnał z wkładki gramofonu do poziomu liniowego i koryguje jego charakterystykę zgodnie z krzywą RIAA. Bez tej korekcji muzyka z płyty brzmiałaby cienko, z nadmiarem sopranów i brakiem basu. Przedwzmacniacz nazywa się też stopniem gramofonowym lub phono stage.

Sygnał z wkładki jest wielokrotnie słabszy niż sygnał z odtwarzacza CD czy streamera. Wkładki typu MM dają zwykle 3-6 mV, a niskopoziomowe wkładki MC poniżej 1 mV, często zaledwie kilkaset mikrowoltów. Wejście liniowe wzmacniacza oczekuje sygnału setki razy silniejszego.

Drugim zadaniem przedwzmacniacza jest korekcja. Płyty winylowe nagrywa się według charakterystyki RIAA, stosowanej jako standard od lat 50. XX wieku. Przy nacinaniu płyty bas jest osłabiany, a soprany podbijane. Przedwzmacniacz odwraca tę operację, przywracając równe pasmo i jednocześnie ograniczając szum nośnika.

Kiedy przedwzmacniacz jest potrzebny, a kiedy nie?

Przedwzmacniacz gramofonowy jest potrzebny wtedy, gdy ani gramofon, ani wzmacniacz nie mają wbudowanego stopnia korekcyjnego RIAA. To najczęstsza sytuacja przy nowoczesnych wzmacniaczach i amplitunerach kina domowego, które często pomijają wejście PHONO.

• Przedwzmacniacz jest potrzebny, gdy wzmacniacz ma tylko wejścia liniowe (AUX, CD, LINE), a gramofon nie ma przełącznika PHONO/LINE.
• Przedwzmacniacz jest potrzebny, gdy gramofon podłącza się do głośników aktywnych, soundbara lub wzmacniacza bez wejścia PHONO.
• Przedwzmacniacz nie jest konieczny, gdy wzmacniacz ma wejście PHONO zgodne z typem wkładki, MM lub MC.
• Przedwzmacniacz nie jest konieczny, gdy gramofon ma wbudowany stopień gramofonowy włączony przełącznikiem LINE.
• Zewnętrzny przedwzmacniacz warto rozważyć, nawet gdy wzmacniacz ma wejście PHONO, ale jest ono przeznaczone tylko dla wkładek MM, a użytkownik chce przejść na MC.

Wbudowane stopnie gramofonowe są wygodne, ale zwykle są prostymi układami. Zewnętrzny przedwzmacniacz ma osobne zasilanie, lepsze ekranowanie i regulację obciążenia wkładki. Przy droższych wkładkach różnica w szumach i rozdzielczości jest wyraźnie słyszalna.

Jak sprawdzić, czy wzmacniacz ma wejście PHONO?

Wejście PHONO rozpoznaje się po opisie przy gniazdach RCA na tylnym panelu wzmacniacza oraz po zacisku uziemienia oznaczonym GND lub symbolem uziemienia. Zacisk ten znajduje się zwykle tuż obok gniazd PHONO. Jeśli przy gniazdach widnieją tylko napisy AUX, CD, TUNER lub LINE, wzmacniacz nie ma stopnia gramofonowego.

Niektóre wzmacniacze mają wejście PHONO z przełącznikiem MM/MC. Pozwala to zmienić czułość i obciążenie wkładki. Warto też sprawdzić instrukcję, bo część modeli oferuje stopień gramofonowy jako opcjonalny moduł montowany w gnieździe rozszerzeń.

W przypadku gramofonu należy szukać przełącznika PHONO/LINE na tylnym panelu lub pod talerzem. Pozycja LINE oznacza, że wbudowany przedwzmacniacz jest aktywny. Pozycja PHONO przekazuje surowy sygnał z wkładki, który wymaga zewnętrznej korekcji.

Jak podłączyć gramofon krok po kroku?

Podłączenie gramofonu do zestawu stereo zajmuje zwykle kilka minut i wymaga jedynie przewodu RCA oraz przewodu uziemiającego. Poniższa kolejność dotyczy najczęstszej konfiguracji z zewnętrznym przedwzmacniaczem.

1. Wyłącz wzmacniacz i przedwzmacniacz z zasilania przed podłączaniem przewodów.
2. Połącz wyjście RCA gramofonu z wejściem przedwzmacniacza gramofonowego: wtyk czerwony z prawym kanałem, biały lub czarny z lewym.
3. Przykręć przewód uziemiający gramofonu do zacisku GND w przedwzmacniaczu.
4. Ustaw w przedwzmacniaczu tryb MM lub MC zgodny z typem wkładki oraz zalecane przez producenta obciążenie.
5. Połącz wyjście przedwzmacniacza z wejściem liniowym wzmacniacza, na przykład AUX lub LINE.
6. Włącz kolejno przedwzmacniacz i wzmacniacz, ustawiając głośność na minimum.
7. Wybierz we wzmacniaczu właściwe wejście i stopniowo zwiększaj głośność podczas odtwarzania płyty.

Jeśli wzmacniacz ma wejście PHONO, krok z przedwzmacniaczem się pomija. Gramofon łączy się wtedy bezpośrednio z gniazdem PHONO, a przewód uziemiający przykręca do zacisku GND wzmacniacza.

Wkładka MM czy MC: jaki przedwzmacniacz wybrać?

Przedwzmacniacz dobiera się przede wszystkim do typu wkładki, ponieważ wkładki MM i MC różnią się poziomem sygnału i wymaganym obciążeniem. Zgodnie z opisem wkładek magnetycznych, MM daje kilka miliwoltów, a niskopoziomowe MC znacznie mniej. Przedwzmacniacz MC musi więc mieć większe wzmocnienie i niższe szumy własne.

Parametr	Wkładka MM	Wkładka MC niskopoziomowa	Wkładka MC wysokopoziomowa
Typowe napięcie wyjściowe	3-6 mV	poniżej 1 mV, często 0,2-0,5 mV	powyżej 1,5 mV
Typowe obciążenie wejścia	47 kΩ	ok. 100-1000 Ω, wg producenta	zwykle 47 kΩ
Wymagane wzmocnienie	ok. 40 dB	ok. 60-70 dB lub transformator step-up	ok. 40-50 dB
Wymiana igły	zwykle samodzielna, wymienna igła	zwykle wymiana całej wkładki w serwisie	zwykle wymiana całej wkładki
Dla kogo	początkujący i średniozaawansowani	wymagający melomani	użytkownicy ze wzmacniaczem tylko MM

Przy wyborze przedwzmacniacza warto zwrócić uwagę na regulację obciążenia i wzmocnienia. Taki przedwzmacniacz gramofonowy pozwala później zmienić wkładkę bez wymiany całego urządzenia. Znaczenie ma też technologia: układy tranzystorowe grają zwykle neutralnie i cicho, a lampowe dodają barwie ciepła i nasycenia.

Różnice między konstrukcjami najlepiej usłyszeć bezpośrednio, z tym samym gramofonem i tą samą płytą. Taką możliwość oferują salony Nautilus w Krakowie, Warszawie i Wejherowie. W ich ofercie przedwzmacniacz gramofonowy można dobrać spośród modeli tranzystorowych i lampowych m.in. marek Phasemation, Octave i Kondo, obsługujących wkładki MM i MC.

Najczęstsze błędy przy podłączaniu gramofonu

Najczęstsze błędy przy podłączaniu gramofonu wynikają z podwójnej lub brakującej korekcji RIAA albo z braku uziemienia. Każdy z nich daje charakterystyczny objaw, który łatwo rozpoznać.

• Bardzo cichy, cienki dźwięk bez basu oznacza podłączenie gramofonu bez przedwzmacniacza do wejścia liniowego.
• Zniekształcony, przesterowany dźwięk z nadmiarem basu oznacza podwójną korekcję, na przykład gramofon w trybie LINE podłączony do wejścia PHONO.
• Głośne buczenie przy 50 Hz zwykle wynika z niepodłączonego przewodu uziemiającego.
• Szum i brak dynamiki przy wkładce MC oznacza podłączenie jej do wejścia przeznaczonego dla MM.
• Zamienione kanały wynikają z odwrotnego podłączenia wtyków lewego i prawego.

Warto też poprowadzić przewody sygnałowe z dala od kabli zasilających. Przedwzmacniacz najlepiej postawić kilkadziesiąt centymetrów od transformatora wzmacniacza, bo jego pole magnetyczne może indukować przydźwięk.

Najczęściej zadawane pytania

Czy do gramofonu potrzebne są głośniki?

Tak, gramofon z wkładką magnetyczną nie odtwarza dźwięku samodzielnie i potrzebuje wzmacniacza oraz głośników. Wyjątkiem są gramofony walizkowe z wbudowanym głośnikiem, ale ich jakość dźwięku jest ograniczona. Najprostszy zestaw to gramofon z wbudowanym przedwzmacniaczem i para głośników aktywnych. Bardziej rozbudowany system obejmuje osobny przedwzmacniacz, wzmacniacz i kolumny pasywne.

Jak podłączyć stary gramofon do nowego wzmacniacza?

Stary gramofon podłącza się do nowego wzmacniacza przez wejście PHONO lub przez zewnętrzny przedwzmacniacz gramofonowy. Wiele starszych gramofonów ma wtyk DIN zamiast RCA, więc może być potrzebny przejściowy przewód DIN-RCA. Przed podłączeniem warto sprawdzić stan igły. Zużyta igła uszkadza płyty i pogarsza dźwięk bardziej niż słaby przedwzmacniacz.

Czy można podłączyć gramofon do kina domowego?

Gramofon można podłączyć do amplitunera kina domowego, ale zwykle wymaga to zewnętrznego przedwzmacniacza gramofonowego. Większość amplitunerów AV nie ma wejścia PHONO. Przedwzmacniacz łączy się wtedy z wolnym wejściem analogowym amplitunera. Warto wyłączyć w amplitunerze przetwarzanie przestrzenne i wybrać tryb stereo lub direct.

Po co przedwzmacniacz do gramofonu z wbudowanym stopniem phono?

Zewnętrzny przedwzmacniacz poprawia jakość dźwięku nawet przy gramofonie z wbudowanym stopniem phono. Wbudowane układy są zwykle proste i zasilane z tego samego źródła co silnik gramofonu. Zewnętrzne urządzenie ma lepsze zasilanie, niższe szumy i regulację obciążenia wkładki. Wbudowany stopień wyłącza się wtedy przełącznikiem PHONO/LINE.

Jaki przedwzmacniacz do gramofonu na początek?

Na początek wystarczy przedwzmacniacz gramofonowy obsługujący wkładki MM, z wejściem uziemienia i stabilnym zasilaczem. Większość gramofonów dla początkujących ma właśnie wkładki MM. Jeśli planowana jest późniejsza zmiana na wkładkę MC, lepiej od razu wybrać model z trybem MM/MC i regulacją obciążenia. Pozwoli to uniknąć wymiany przedwzmacniacza przy rozbudowie systemu.

Najważniejsze wnioski

• Przedwzmacniacz gramofonowy wzmacnia sygnał wkładki i koryguje go zgodnie z krzywą RIAA.
• Jest potrzebny, gdy wzmacniacz nie ma wejścia PHONO, a gramofon nie ma wbudowanego stopnia phono.
• Wkładki MM dają 3-6 mV, niskopoziomowe MC poniżej 1 mV i wymagają większego wzmocnienia.
• Brak uziemienia powoduje buczenie, a podwójna korekcja RIAA zniekształca dźwięk.
• Regulacja obciążenia i trybu MM/MC ułatwia późniejszą zmianę wkładki.